|
Ermənistan – Azərbaycan
konflikti
Səfir
Riçard D. Kozlariç,
ABŞ-nın keçmiş Azərbaycandakı və
Bosniya və Herseqovinanın səfiri
O vaxt ki, mən səfir kimi öz vəzifələrimı
yerinə yetirəndə, 1994 ildə Ermənistan
və Azərbaycan arasındakı olan Dağlıq
Qarabağ konflikti artıq qızışmışdı
. Mənim həyat yoldaşımın Annanın ilk
səyahəti və mənim Bakıdan kənarda
olan ABŞ-nın cəbhə xətlərinin yanında
yaşayan qaçqınlar arasındakı humanitar
layihələrin QHT-na səfərim oldu. Biz artileriya
atışmaların sədalarını eşidirdik
və qaçqınların faciəvi şəraitdə
olduqlarını gördük. Azərbaycan və
Erməni xalqlarının zülümünü görmək
çox ağır idi təsəvvür etmək.
Bir aya yaxın Rusiyanın himayəsi altında atəşgahın
haqqında danışıqlar gedirdi.
6 ildən sonra atəşkəs ATƏT-in nümayəndələrinin
iştirakı ilə hələdə qüvvədə
qalırdı. Təəssüf ki, atəşkəsın
dayanması kəndçilərin sakit yaşanmasından
daha asand idi. Bu məsələnin həllini tapmaq
üçün ATƏT-in Minsk qruppu 8 il işləyirdi.
Lakin bu gün Azərbaycanın və Ermənistanın
prezidentlərinin Əliyevin və Köçəryanın
birbaşa görüşlərindən 1994 ildən daha
əla nəticələri əldə etmək olar.
Təxminən 800000 azərbaycanlı evlərinə
qayıtmaqa bilməmədiyindən dəhşətli
qaçqınlar şəhərciylərində qalırlar.
Bu konflikt həll olunmamış, Gürcüstanın
Osetiya və Abxaziya münaqişəsi, Rusiyada Çeçenlərin
qəzəbi baş qaldırırlar. Onlar Qavqazda
destabilizasiya yaradırlar, hansıki xarici investorlarını
yenicə çətinliklə müstəqillik qazanmış
reqionun bərkiməsi üçün ekonromik yüksəlişinə
naminə və gözəl gələcəyin qurmasında
sərmayə qoyulmasından çəkindirirlər.
Niyə Dağlıq qarabax konflikti yarandı? Tarix
boyunca biz bu konflikt haqqında heç bir normal faktlar
görmürük. Azərbaycanlılır və
ermənilər illər boyunca qonuşuluqda yaşayırdılar.
Konfliktin əsas səbəbi Sovet İttifaqının
zəbtində idi və o qələbə günlərdə
Moskvanın bu idarəedici konfldiktin müharibəyə
keçmə nəticəsi ilə dayandırmasını
etməməyindən. Bu uğursuzluq Azərbaycanda
və Ermənistanda zorakılıqa və insidentə
təkan verdi. Sovet qoşunları bir zaman bu problemi
həll edə bilmədilər.
İnsan əzabından savayı, həmin konflikt
Gürcüstana, Azərbaycana və Ermənistana
böyük ekonomik ziyan verdi. O biri ölkələr
qlobal ekonomik sisteminə inteqrarlaşmışdılar.
Həmin vaxt Qavkaz ölkələri nəyinki özlərini
dünya iqtisadiyatından məhrum olduqunu, həmçinin
bir birindən ayrılmasını dərk etdilər.
Blokada olmaqının şərti var. Mən Jo Prezelın
sözləri ilə razıyam (Səfir Jo Prezelin Beynəlxalq
əlaqələr Komitetin 30 iyul 1997 ilin Şəhadətnaməsindən) beynəlxalq
ticarət embarqo başlanması haqda. Bu embarqo konflikti
deyildi, dəmir yolların və kommunikasiyanın
bağlanması idi. Naxçıvan Azərbaycanın
tərkib hissəsi kimi Azərbaycanla əlaqəsi
kəsilmişdir. Ermənilər Türkiyə ilə
ticarət apara bilmirdilər. Ekonomik böhranın
nəticələri cavanlar üçün və
ölkəni tərk edib Rusiyada və Qərbdə
onların yaşaması üçün real oldu.
Uzunmüddətli sülh nağıl olaraq qaldı,
dünya iqtisadiyatına inteqrasiyasında Qavkaz ölkələrin
vəziyəti daha ağır oldu. Hətta Azərbaycan
öz zəngin enerqetik resursları ilə Ermənistanla
sülhi olmamaqından öz potensialını genişləndirə
bilmədi. Amerikada sual yaranır: Nə üçün
Amerika və digər ölkələri həmin konflikt
haqda narahat olmasınlar? Gəlin buna üç aspektdə
baxaq: Birincisi, Azərbaycanın və Ermənistanın
həmin münaqişədə iştirakı. İkincisi,
Gürcüstanın, Rusiyanın, Türkiyənin
və İranın reqional oyunçularını
maraqları. Üçüncü, transatlantik ölkələrin,
ABŞ-ın və avropa ölkələrin AŞ
maraları.
Təəsüf ki, 8 il bundan əvvəl Azərbaycan
və Ermənistan bilirdilər ki, müharibənin
başlanması həmin münaqişəni həll
etməyəcək. Həmin qısa vaxtda çox
şeylər dəyişildi. Artıq məlum oldu
ki ictimai və iqtisadi yük uzadıldı və
qaçqınların halına heç Kim yanmadı.
Məlum olduki heç bir ölkə Avropadan başqa
bu həlledilməmiş etnik konfliktin yükünü
daşıya bilməz.
Şəhadətnamədə (Strob Talbot ştatını
katibin müavini Xarici operasiyalar altkomiteinin senatın
31 mart 1998 Şəhadətnaməsinndən) katibin
millət vəkili bəyan etdi, «böyük hakimiyətlərin
onları balaca ştatlara çevrilməsi arasındakı
rəqabətin boş nəticəsi». Bu reqionun gələcəyi
olmayacaq. Gürcüstanın bu konfliktin həllində
öz maraqları var. Birincisi, gürcüstanın
Azərbaycanla və Ermənistanla əhəmiyyətli
birləşməsi. İkincisi, Gürcüstanın
Abxaziyada və Osetiyada öz konflikti var. Üçüncüsü,
Gürcüstan xəzərin enerqetik resurslarını
görmək istəyir. Və Gürcüstan azərbaycanın
və Ermənistanın qonşusudu.
Böyük maraqla Rusiya və Türkiyə öz
yeni imkanlarını müqaisə edirlər. İkisinədə
bəllidir ki Xəzərin enerji mənbələri
bütün rayonlara, məxariclərə və mədaxillərə
iqtisadi imkanlar verir. Həllolunmamış Ermənistan
- Azərbaycan konfliktin davamı Qavkazın şimalında
müharibənin başlanması kimi gedir və həmin
resursların tarnspottunu qiymətləri qalxır.
Rusiyanın ATƏT-in Minsk Qrupunda kritik rolu var.
Strob Talbotun katibiyinin vəkili kimi şəhadətnaməsində
qeyd etdiki, rusiya bu reqionda «strateji əlaqələndirici»
kimi praktikaya malikdir. İndi Çeçenistanda gedən
dağıdıcı müharibə ilə əlaqədar
olaraq Rusiyada bilməlidir ki, onun cənub hissəsində
olan konflikt təhlükəsizliyini təmin edə
bilməz.
İran da 8 il bundan əvvəl apardığı
pozitiv rolunun məsuliyyətini dərk edir. Bu Azərbaycanla
Ermənistan arasında olan münasibətdə öz
rolunu oynaya bilər. Ancaq enerci planında deyil, həmdə
reqionun iqtisadi inkişafı üçün İran
başqa imkanları axtara bilər. Reqion daxili və
xarici münasibətlərinin ümumi maraqın artması
ilə normativ və razılaşdırılmış
produktiv münasibətlərinin imkanları var. Avropa
Şurasının, ABŞ və digər transatlantik
birliyinin iştirakçıları sülhün
qurulmasında kömək edirdilər. Bu maraqlarının
kritik motivləri: birincisi, konfliktin həllində
enerji resurslarının inkişafı qalacaq; ikincisi konfliktin
həllində Ermənistan-Amerika təzyiqi. Sülh
axtarışında transatlantik işinin daha fundamental
nəticələri var. Konfliktin ilk günündən
ABŞ erməni-azərbaycan konfliktin reqoionda qeyristabiliyinint
qorxuusnu görürdü. Bundan əlavə Dağlıq
Qarabağda olan konflikt etnik-dini konfliktin rəmzidirki,
hansı ki soyuq müharibəyə çevrilə
bilər. Bu konflikt üstə gəl 4 balkan müharibəsi
müharibənin uğursuzluqunu nümayiş etdi.
İndii biz onlara sülhun müvvəfəfqiyətinin
nümunələrini göstərməliyik.
Avropa komisiyasının prezidenti Romano Prodi Beynəlxalq
Tribunada martın 21 yazırdı «biz öz tərəfdaşlarımızla
və ABŞ-la demokratiyanı, dözümlülüyü
və bazar iqtisadiyyatını reqion ətrafında
nəzərə alaraq öz işimizi davam etməliyik».
Balkanlarda qəbul olunmuş üsul bu prinsiplərlə
Qavkazda da istifadə edilməlidir. Həm öz maraqları
dairəsində, həmdə enerji resursları maraqlarında
ABŞ və AŞ eyni siyasəti bölüşdürürlər.
Əgər , bu reqion ABŞ-ın həyati maraqlarında
olmasa, onda dağlıq qarabağ konflikti baxılmamış
qalacaq. Bu məsələ iştirakçılar
üçün reqional ölkələrin və
ABŞ daxil olmaqla transatlantik birliyinin dəstəyi
ilə müsbət həll oluna bilər. Biz ölkələrin
konflikt nəticəsində qlobal ekonomik sistemi və
beynəlxalq müdafiyə strukturu ilə hesablaşmamaqlarının
həll olunmasında böyük rolu var.
Məhz buna görə ABŞ bu məsələnin
tezliklə həll olunmasında Minsk qrupunun köməyini
təkid edirdi. Bu situasiyanın nizamlamasında Minsk
qrupunun nümayəndələri Rusiya və fransanın
iştirakçıları ilə inadla çalışırlar.
Konfliktin həll olunmasında tək Minsk qrupunun
köməyi azdır, konfliktin iştirakçıları
da bu problemin nizamlamasında səy göstərməlidirlər.
Lakin prezidentlər H.Əliyev və R.Köçəryan
arasında konfedensial əlaqələr böhranlıdır.
son illərdə Vaşinqtonda NATO-nun 50 illiyində
katib M.Olbrayt iki prezidentin görüşünü
təşkil etdi. Belə mübadilələr keçən
il Cenevada, Azərbaycan və Ermənistan sərhədində,
ATƏT-in İstambul simmitində baş cəraən
edirdilər. Bu ilin yanvarında onlar Moskvada və Davosda
görüşəcəklər. Bu ləaqələr
davam edir: prezident H.Əliyev ABŞ-da fevral görüşündə
hər iki tərəfin kompromisə getməyini vurğulamışdır.
Əfsuslar olsun ki, Ermənistan və Azərbaycan
tərəfindən bəzi qüvvələr Mane
olur və bütün fikirləri əsassız mənfi
siyasi don geydirirlər.
Baxmayaraq ki, maarif liderlər konfliktin davam etməsinin
nəticəsini qaçqınların acınacaqlı
vəziyətini, ölkənin zəif ekonomik durumunu
vəm Ən gözəl dilbər güşəsinin
qanını tökülməsini anladıqları
halda proqress ləngiyirdi. Bu halda hes bir imkanı əldən
verməməliyik.
Bu gün hərbi vəziyyət sabitdir, atəşkəs
pozulmur və Azərbaycana sərmayə qoymaqın
riski yoxdur. Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan
olublar və yenidən ekonomik tamamlıqlar olmalıdırlar.
Məsələnin açarı ondadır ki, Qavqaz
iqtisadi inteqrarlaşır və qərbnən Şərqin
arasındakı əsas bazar və ticarət marşrutu
olacaq. İqtisadiyyatın üyksəlişənə
və reqionda nizamlamasını qorumaq yçyn Azərbaycan
və Ermənistan həmin imkanlardan istifadə etməyində
tələsməlidirlər.
Faktın yığılması:
Redaktorun dəqiqliyi
İşğal altında olan ərazilər - Dağlıq
Qarabağ 2.069 mil2 (5.538 km2)
Dağlıq Qarabağ dan başqa 7 azərbaycan
reqionları 3.404 mil2 (8.818 km2)
İşğal altında olan ümumi ərazi 5.472
mil2 (14.176 km2)
ATƏT-in Minsk konfransının vasitəsiləri
ATƏT-in himayəsi altında həll olunmasını
təqdim edirlər. 1992 ildə Minsk konfransında
ATƏT Ermənistan-Azərbaycan konfliktinə bir
neçə rezolyusiya təqdim etdilər. Prosesin
Adı Belorusiyanın paytaxtından götürülüb,
harada axırıncı sülhməramlı konfrans
keçirilmişdir. O vaxt konfransda Minskə ABŞ,
Fransa, Russiya, Polşa, Finləndiya, Danimarka, Norvec,
İtaliya, Belorussiya, Avstriya, Almaniya, İsveçrə,
Turkiyənin daxil olmuşdular.
"Azərbaycan sərmiayə bələdçisi
2000", səh.17
ABŞ - Azərbaycan ticarətpalatası
http://www.usacc.org
|
