Cənubi Qafqazda Qaçqinlar Və Məcburi Köçkünlər Mövzusuna Həsr Olunmuş Konfransda Baş Nazirin Müavini Dövlət qaçqinkomun Sədri Əli Həsənovun Çixişi

Hörmətli cənab sədr!

Hörmətli qonaqlar, xanımlar və cənablar!

Mən Azərbaycan hökuməti adından, Azərbaycanın bir milyon qaçqın və məcburi köçkünləri adından sizin hamınızı salamlayıram və konfransın işinə uğurlar diləyirəm.

Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Miqrasiya, Qaçqınlar və Demoqrafiya Komitəsinin Cənubi Qafqazda, xüsusilə təcavüzə məruz qalmış Azərbaycanda bu problemlə əlaqədar belə bir geniş tədbir keçirməsi bu şuranın və onun qurumlarının obyektivliyindən xəbər verir.

Son on üç ildə Azərbaycanın qarşılaşdığı çoxsaylı ədalətsizlikləri mən bu gün belə tədbirdə qeyd etməyə bilmərəm. Ona görə də, cənab sədr, mən çıxışımı qətiyyən siyasiləşdirmək fikrində deyiləm. Ancaq burada səsləndiyi kimi, gəlin səbəblər axtarmayaq, geriyə - tarixə qayıtmayaq fikirləri ilə razı deyiləm. Konkret olaraq bununla heç cür razılaşa bilmərik. Çünki xəstənin diaqnozu müəyyən olunmasa onu müalicə etmək qeyri-mümkündür.

Təxminən on üç il bundan əvvəl dünya erməni lobbisi beynəlxalq aləmdə belə bir fikir formalaşdırdı ki, regionda guya erməni-azərbaycanlı konflikti baş veribdir. O dövrdə, açıq etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycan beynəlxalq aləmdə öz yerini bugünkü kimi tuta bilməmişdi. Ona görə də belə bir dezinformasiya beynəlxalq aləmi demək olar ki, çaşdırmışdı. Biz isə bu gün də deyirik ki, bu heç də ermənilərin yaydığı kimi kiçik etnik bir problem yox, dərin köklərə malik olan konfliktdir. Ona görə də mən bu barədə çox qısa və konkret mə_lumat vermək istəyirəm.

Biz hiss edirik ki, Avropa Şurası və onun qurumları regionda haqqı-ədaləti bərpa etmək niyyətindədir. Haqqı-ədaləti bərpa etmək üçün isə həqiqəti mütləq bilmək lazımdır. Hələ 1828-ci ildə İrandan qovulmuş erməniləri Azərbaycan özünün səfalı guşəsi olan Dağlıq Qarabağda yerləşdirən andan, demək olar ki, bu proses başlayıbdır. Bunun nəticəsində isə 1918-ci ildə ermənilər tərəfindən Azərbaycanın Zəngəzur mahalı işğal olunub və beləliklə də Azərbaycanın tərkibində olan Naxçıvan Muxtar Respublikası 200 min nəfərə yaxın əhalisi olan bir respublika 80 ildən yuxarıdır ki, anklav vəziyyətdə yaşayır.Son hadisələrdən sonra isə Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Naxçıvanla əlaqələrimiz hava xəttilə həyata keçirilir.

XX əsr Azərbaycan üçün çox faciəli olubdur. Təkcə bir faktı qeyd etmək istəyirəm ki, Ermənistanda yaşayan Azərbaycanlılar təkcə XX əsrdə dörd dəfə deportasiya olunub. Bu 1905-1918-1948-ci illərdə və nəhayət, Ermənistanda yaşayan Azərbaycanlıların 250 min nəfərinin 1998-ci ildə etnik təmizlənməsi ilə başa çatdırılıb. Beləliklə ermənilər üç yüz il ərzində qarşılarına qoyduqları məqsədə nəhayət ki, keçmiş Sovet İttifaqının rəhbəri Mixail Qorbaçovun, onun ətrafındakı erməni lobbisinin tə_siri ilə nail oldular.

Siz yaxşı bilirsiniz ki, Yuqoslaviyanın sabiq prezidenti Miloşeviçi bu gün beynəlxalq tribunala cəlb edirlər. Ancaq Qorbaçovun və erməni separatçılarının törətdikləri Miloşeviçin törətdiklərindən çox-çox dəhşətlidir. Bunlar hətta faşizmin törətdiklərindən də dəhşətlidir.

Bunları nəzərə alaraq belə bir sual doğur: Belə olan təqdirdə Qorbaçov və erməni separatçıları nə üçün bu gün beynəlxalq tribunala cəlb olunmurlar? Neçə ki, dünyada bu cür konflikti törədənlər öz layiqli cəzalarını almayıblar, dünyada bu cür konfliktlərin də sayı artacaq. Ona görə də özlərinin siyasi karyeralarını belə konfliktlərin üzərində quran adamlar mütləq siyasi cəzalarını almalıdırlar.

Bu ğün Azərbaycanda bir milyondan yuxarı qaçqın və məcburi köçkün var. Bayaq da qeyd etdiyim kimi, 250 min nəfərdən çox Ermənistandan qovulmuş azərbaycanlılar, 1988-92-ci illərdə 180 min əhalisi olan Dağlıq Qarabağdan qovulmuş azərbaycanlı və 80 azərbaycanlı yaşayış məntəqələri yandırılıb darmadağın edildikdən sonra bu ərazilərdən qovulmuş azərbaycanlılardır. Bunlar bu gün Azərbaycan üçün böyük, həm də olduqca ciddi prblemdir. Hələ 1992-ci ildə fevralın 26-dan 27-nə keçən gecə Xocalı faciəsi, mayın 8-də isə Şuşanın işğalı ilə nəticələnən bu faciələr tarixə Xocalı faciəsini XX əsrin genosidi kimi həkk etdi. Yaxşı ki, o dövrdə bir sıra sənədli çəkilişlər aparılıb və bu gün onu olduğu kimi dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq mümkündür. Bütün bunlarla kifayətlənməyən separatçı qüvvələr digər qonşu dövlətlərin hərbi birləşmələrinin gücü ilə nəhayət ki, Dağlıq Qarabağın ətrafındakı 7 rayonumuzu da işğal etdilər.Həmin 7 rayonda 700 min azərbaycanlı yaşayırdı. Həmin rayonlardan biri Laçın rayonu məhz bu gün bizim konfransın başlanması ilə üst-üstə düşən bu gündə işğal olunubdur. 1992-ci ildə Orta Asiyadan etnik münaqişələr zəmnində 50 min nəfər mesxeti türkü də Azərbaycana pənah gətirib. Bu işğaldan sonra təmas xəttindən - cəbhə xəttinə yaxın yaşayış məntəqələrindən 100 minə yaxın azərbaycanlı da təhlükəsizlik nöqteyi-nəzərindən yerlərini dəyişiblər. Beləliklə Azərbaycanın bir milyondan artıq qaçqını var. Bəli 8 milyon əhalinin bir milyonu qaçqın, ərazimizin 20 faizi işğal altındadır. Dünyada bunun analoqu yoxdur.

Bu proseslər, yəni işğallar zamanı həmin işğal olunuş rayonlara dəyən ziyan 50 milyard ABŞ dolları məbləğində dəyərləndirilir. Ermənistandan qovulmuş 250 min azərbaycanlının isə 3 milyard dollarlıqdan çox əmlakı orada qalıb. Məndən əvvəlki çıxışda kompensasiyadan söhbət getdi. Biz e_tiraz etmirik . Gəlin bu kompensasiya məsələsini də həll edək. Yəqin ki, bu yaxınlarda beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən də tamamilə təsdiq ediləcək ki, işğal olunmuş ərazilərdəki darmadağın edilərək əmlakı sökülüb daşınmış 900 şəhər və kənd, 700 məktəb, 270 xəstaxana, 10 min kilometrlərlə işıq, su xətləri, yollar dağılıb, bir sözlə, orada qalan əmlak yerlə-yeksan olunubdur. Bunları ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri də təsdiq ediblər. Bunlarla yanaşı, Azərbaycana həm də böyük mənəvi zərbələr vurulubdur. Bizim həmin müharibədə 20 min şəhidimiz, 15 min şəhid ailəmiz, 8500 ömürlük şikəst olmuş vətəndaşımız, 100 min nəfərə yaxın yaralılarımız var.

Məlumat üçün bildirirəm ki, dünən xanım Vermot Manqold belə obyektlərdən birində olub və Azərbaycanda bu cür 1600 obyekt var. Onlar Azərbaycanın 58 rayon və şəhərinə səpələniblər. Əgər sizin imkanınız olsaydı, biz bir gün ərzində vertolyotdan obyektlərin hər birini sizə göstərərdik. Təəssüf ki, sizin belə imkanınız yoxdur. Erməni lobbisi həmçinin beynəlxalq aləmdə belə bir fikirdə formalaşdırır ki, Azərbaycanın humanitar yardıma ehtiyacı yoxdur. Və guya Azərbaycan neftdən kifayət qədər gəlir əldə eddir. Bəli, Azərbaycanın neft kontrakları var. Ancaq bu müqavilələr otuz ilə imzalanıb və bu cür gəlirlər hələ 5-10 ildən sonra istifadə ediləcək. Ona görədə bu insanların yardıma ehtiyacı olduqca böyükdür. Bunları deməkdə məqsədim odur ki, Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan ərazisinin 20 faizini işğal etməklə kifayətlənməyərək beynəlxalq aləmdə Azərbaycana qarşı ideoloji müharibə parmaqda da davam edir. Bizə isə deyirlər ki, gəlin hər şeyi kənara qoyub barışaq. Belə olan təqdirdə bu cür hərəkətlərə, fikirlərə nə ad vermək olar?

Bəli Azərbaycan qaçqınları əmindirlər ki, bu problem sülh yolu ilə həll olunacaq. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab Heydər Əliyev 1994-cü ildən Azərbaycan xalqının iradəsinə söykənərək sülhsevər siyasət yeridir.Ümumiyyətlə, yəqin ki, sizin də hamınız yaxşı bilirsiniz ki, Azərbaycan xalqı tarixən heç bir dövlətin torpağını , ərazisini zəpt etməyibdir və bu xalq sülhsevər xalqdır. Bu bizim tarixi ən'ənəmizdir və mə'nəvi dəyərlərimizdir. Bu gün biz hamımız böyük səbrsizliklə gözləyirik ki, bu problem sülh yolu ilə həll olunacaq.Ancaq Ermənistan tərəfin bu yolda atacağı konstruktiv addımlar hələlik mə'lum deyil. Ona görə ki, hamımızın yaxşı yadındadır ki, Ter-Petrosyanın dövründə də danışıqlar gəlib bu səviyyəyə çatmışdır. Lakin onu dərhal ist'efaya göndərdilər. Köçəryan təzə hakimiyyətə gələndən sonra onunla da danışıqlar bu səviyyəyə gəlib çıxmışdır. Lakin həmin vaxt da parlamentdə terror hadisəsi baş verdi.Bu gun də danışıqla prosesi beynəlxalq aləmdə fəallaşır, Minsk qrupunun fəaliyyəti aktivləşir. Ancaq bu gün səhər-səhər mətbuata baxıram ki, Ermənistanda yenidən mitinqlər başlayır, Köçəryanın iste'fası qoyulur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cnab Heydə Əliyev, Azərbaycan xalqı bu problemin sülh yolu ilə həllini istəyir. Ancaq bu, heç də o demək deyil ki, Ermənistan tərəfi heç bir konstruktiv addım atmayaraq bu torpaqları bu torpaqları daim işğal altında saxlasın. Hesab edirəm ki, Avropa Şurasının Qaçqınlar, Miqrasiya və Demoqrafiya Komitəsinin bu gün burada keçirilən iclası bütövlükdə cənubi Qafqaz üçün böyük əhəmiyyət kəsb kdir. Bu konfransı biz çox yüksək qiymətləndiririk. Ancaq hamı bilməlidir ki, Ermənistan-Azərbaycan konflikti həll olunmayınca ümumiliklə Qafqazda sabitliyin tə' min olunması barədə danışmaq mümkün deyil.

Burada cənab Dennis Sammut öz çıxışına qaçqınlar probleminə toxundu və çeçen qaçqınlarından da söz açdı və qeyd etdi ki, onlar Azərbaycanın rəsmi dairələri tərəfindən qəbul olunmur. Bunu məndə Baş nazirin müavini -Dövlətqaçqınkomun sədri kimi tam təsdiqləyirəm. Azərbaycan dövləti və hökuməti bir nəfər də olsun çeçen qaçqınlarını rəsmi qəbul etməyibdir. Azərbaycanda olan çeçen qaçqınları ancaq burada yaşayan qohum-qardaşlarının yanına gələnlərdir. Bura da qeyd edildi ki, siyasi baxışlarına görə buraya gələnlər də var. Biz BMT QAK-ın Azərbaycan nümayəndəliyi ilə çox sıx əməkdaşlıq edirik, bu deyilənləri birgə araşdırcağıq.

Cənab sədr, Siz mənim Cenevrədəki çıxışıma toxundunuz. Əgər yadınızdadırsa , o çıxışımda mən BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının strukturuna aid təkliflər vermişdir. Sizin komitə də Qaçqınlar , Miqrasiya və Demoqrafiya Komitəsidir. Və siz də yaxşı bilirsiniz ki, dünyada oln qaçqınların 80%-ə yaxını məcburi köçkünlərdir. Ancaq nədənsə hələdə BMT QAK-ın görünndüyü kimi adıda, strukturuda qaçqınlarla əlaqədar olaraq qalır. Konvensiyalar, beynəlxalq hüquq və normalar da hamısı qaçqınlara aitdir. Mənə elə gəlir ki, artıq beynəlxalq aləmdə məcburi köçkünlərin problemləridə məcburi köçkünlərin problemləri də məhz beynəlxalq hüquq normalarına uyğun tənzimlənməlidr.

Bir daha mən Azərbaycan hökuməti, bir milyon qaçqın və məcburi köçkün adından cənab sədr Sizə, hörmətli Komitə üzvləri Sizin hamınıza belə bir vacib konfransı işğala mə'ruz qalmış Azərbaycanda keçirdiyiniz üçün dərin təşəkkürümü bildirirəm. Biz ümid edirik ki, Avropa Şurası, onun qurumları demokratik prinsiplərə əsaslanaraq bu problemin həllində səy'lərini əsirgəməyəcəklər.

Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm.